Biofeedback uczy korzystania z informacji o własnej fizjologii. Neurofeedback jest jego odmianą, w której informacja zwrotna odnosi się do mierzonej aktywności mózgu. Hipnoza wykorzystuje uwagę i sugestię; nie wymaga czujników. Rejestrowanie EEG lub HRV podczas sesji samo w sobie nie zamienia hipnoterapii w neurofeedback. Różnicę robi to, jak sygnał jest używany i czego osoba uczestnicząca w spotkaniu ma się nauczyć.

To rozróżnienie pomaga oceniać ofertę. Zamiast pytać wyłącznie o liczbę elektrod, lepiej ustalić, jaki jest cel pracy, co zostanie zmierzone i co wynik rzeczywiście pozwoli powiedzieć.

Biofeedback wymaga informacji zwrotnej

W biofeedbacku urządzenie pokazuje zmianę określonego sygnału, a osoba ćwicząca korzysta z tej informacji. Może to dotyczyć napięcia mięśniowego lub pracy serca. NCCIH opisuje biofeedback wspomagający relaksację jako sposób uczenia się rozpoznawania i regulowania reakcji ciała przy użyciu informacji z aparatury.

Samo zapisanie tętna do pliku jest monitorowaniem. Gdy sygnał zostaje użyty do prowadzenia ćwiczenia i uczestnik otrzymuje informację o swojej reakcji, pojawia się sprzężenie zwrotne. Ekran może pomóc dostrzec coś, co trudno zauważyć bez pomiaru, ale interpretacja wymaga wiedzy o tym, co porusza wskazówką.

W biofeedbacku HRV stosuje się między innymi ćwiczenia oddechowe z informacją o zmianach rytmu serca. Nie należy utożsamiać uzyskania określonego wykresu z poprawą zdrowia. Znaczenie wyniku i warunków rejestracji wyjaśniamy szerzej w artykule HRV, stres i normy.

Co wyróżnia neurofeedback

W neurofeedbacku informacja zwrotna dotyczy sygnału związanego z aktywnością mózgu. W przypadku EEG może to być wybrana cecha zapisu, przetwarzana przez program na zmianę dźwięku lub obrazu. Samo obejrzenie mapy EEG po spotkaniu nie opisuje jeszcze treningu neurofeedbackowego.

Pytania o skuteczność wymagają dwóch oddzielnych odpowiedzi: czy udało się zmienić wybrany parametr oraz czy poprawiło się funkcjonowanie, z powodu którego rozpoczęto pracę. Związek między tymi wynikami trzeba wykazać, a nie założyć. Konsensus CRED-nf zaleca między innymi stosowanie warunków kontrolnych, aby odróżniać swoiste działanie treningu od innych wpływów, takich jak oczekiwania i sama sytuacja badania.

Z tego wynika praktyczne pytanie do prowadzącego: jakie badania dotyczą tego konkretnego protokołu i tego problemu? Ogólne stwierdzenie „neurofeedback ma badania” jest za szerokie. Nie każdy protokół trenuje ten sam parametr i nie każde badanie ocenia tę samą trudność.

Hipnoza ma inny punkt wyjścia

Definicja opracowana przez zespół związany z Division 30 Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego odnosi hipnozę do skupienia uwagi, ograniczenia świadomości bodźców peryferyjnych i zwiększonej zdolności reagowania na sugestię. Autorzy rozróżniają też hipnozę, indukcję, podatność hipnotyczną i hipnoterapię. To definicje porządkujące dziedzinę, nie dowód skuteczności wobec każdej dolegliwości. Elkins i współpracownicy, 2015.

W praktyce trzeba więc pytać, do czego sugestie mają służyć. Badanie hipnozy w jednym problemie nie uzasadnia obietnic w innym. Dobrym przykładem jest hipnoterapia ukierunkowana na IBS, gdzie ocenia się określone programy pracy z objawami jelitowymi.

W SACRUM nazwa NeuroHipnoterapia Precyzyjna opisuje autorski sposób profilowania odpowiedzi na procedury hipnotyczne i wykorzystywania tych obserwacji w dalszej pracy. Profil, relacja osoby uczestniczącej oraz pomiary mogą być zestawiane ze sobą. Taki opis nie oznacza automatycznie treningu neurofeedbackowego ani naukowo wykazanej przewagi tego protokołu nad innymi formami hipnoterapii.

Co można odczytać z EEG, HRV i fNIRS

Te skróty dotyczą różnych pomiarów. EEG rejestruje aktywność elektryczną mózgu przez elektrody na głowie. HRV opisuje zmienność odstępów między uderzeniami serca. fNIRS wykorzystuje światło bliskiej podczerwieni do obserwowania zmian związanych z utlenowaniem hemoglobiny. Nie dostarczają trzech równoważnych odczytów „poziomu stresu”.

W przypadku fNIRS na sygnał wpływają również procesy spoza mózgu. Zalecenia Yücel i współpracowników wymagają uwzględnienia fizjologii ogólnoustrojowej i tkanek powierzchownych oraz opisania sposobu przetwarzania danych. Bez tego łatwo przypisać zmianę sygnału aktywności mózgu, choć nie ma ku temu wystarczających podstaw.

EEG także potrzebuje kontroli jakości. Podręcznik American Epilepsy Society opisuje, jak mruganie i aktywność mięśni mogą zanieczyszczać zapis. Wniosek powinien uwzględniać, jaki sygnał zarejestrowano i czy nadaje się do zaplanowanej analizy. Same etykiety pasm, takie jak alfa czy theta, nie wystarczają do określenia, co dana osoba przeżywa.

Pomiarów wykonywanych pomocniczo podczas sesji nie należy przedstawiać jako rozpoznania traumy ani potwierdzenia, że ktoś „naprawdę jest w transie”. Raport powinien oddzielać obserwację od interpretacji: „parametr zmienił się podczas zadania” to inna informacja niż „wiemy, co było przyczyną zmiany”.

Jak porównać proponowane formy pracy

Najpierw poproś o prosty opis tego, co będziesz robić. Jeżeli masz ćwiczyć z sygnałem na ekranie, zapytaj, czego dotyczy sygnał i dlaczego wybrano taki cel treningu. Jeśli pracujesz z sugestiami, ustal ich cel oraz sposób oceniania odpowiedzi. Jeśli aparatura tylko rejestruje, prowadzący powinien umieć wyjaśnić, jak późniejsza analiza wpłynie na dalszą pracę.

Poproś także o kryterium poprawy poza urządzeniem. Może to być uzgodniona zmiana zachowania lub funkcjonowania, oceniana w określonym czasie. Nie ma powodu, żeby zadowolenie z wykresu zastępowało rozmowę o tym, czy zgłoszony problem nadal przeszkadza w życiu.

Większa ilość sprzętu sama nie dowodzi większej skuteczności. W badaniu van der Zwan i współpracowników biofeedback HRV, aktywność fizyczna i praktyka uważności wiązały się z poprawą części ocenianych wyników, bez istotnych różnic między interwencjami. To pojedyncze badanie określonych programów, a nie ranking wszystkich metod. Dobrze pokazuje jednak, dlaczego porównanie musi obejmować coś więcej niż technologię.

Najczęstsze pytania przed pierwszym spotkaniem

Czy neurofeedback i hipnozę można łączyć?

Można projektować pracę łączącą różne procedury, ale każda powinna mieć jasno opisane zadanie. Skuteczność połączenia wymaga osobnych danych. Wyniki badań nad poszczególnymi elementami nie dodają się automatycznie do dowodu skuteczności całego pakietu.

Czy elektrody podczas hipnozy oznaczają diagnozę neurologiczną?

Nie. Rejestracja sygnału na potrzeby obserwacji lub treningu nie jest równoznaczna z medycznym badaniem diagnostycznym. Przed spotkaniem powinno być jasne, jaki jest cel pomiaru, kto go interpretuje i jakie są jego ograniczenia.

O co zapytać, gdy oferta obiecuje „mapę mojego mózgu”?

Poproś o nazwę pomiaru, opis kontroli jakości oraz przykład wniosku, który wolno z niego wyciągnąć. Dopytaj również o podstawę przypisywania wyniku konkretnemu problemowi. Te pytania można przekazać przed rozmową z zespołem SACRUM; nie trzeba znać neurofizjologii, żeby otrzymać zrozumiałą odpowiedź.

Źródła